Pewniki logiczne i moralne. — Dogmatyzm racjonalistyczny i woluntarystyczny. — Zakładający wolność woli i deterministyczny. — Sceptycyzm wiedzie do dwóch systemów moralności czysto osobistej: do afirmacji pozbawionego celu życia jako takiego (optymizm nowoczesnych pragmatystów), do potępienia życia przez pesymistycznie nastawionych zwolenników ideału kontemplacyjnego. — Potrzeba dogmatycznej moralności politycznej. — Wszechludzkie wierzenia powszechne systemami uzgadniania przeciwieństw. — Wierzenia partykularne albo łagodzeniem sprzeczności interesów, albo potęgowaniem antagonizmów. — Idea narodu wybranego następstwem zwycięstw albo klęsk. — Religie bóstw narodowych religiami państwowymi nawracania mieczem, a nie wysyłaniem misjonarzy. — Partykularyzm przykazań o godziwości wojny, o niewolnictwie, o lichwie. — Umiędzynarodowione życie handlowe i wojenne (Aleksander Wielki, Cezar) toruje drogę wierzeniom monoteistycznym i powszechnym. — Cynicy, stoicy, chrześcijaństwo i jego specyficzne znamiona. — Wierzenia chrześcijańskie personalistyczne, zakładające wolność woli, uwzględniające równomiernie pierwiastki rozumowe i uczuciowe natury ludzkiej, jej popędy altruistyczne i egoistyczne. — Chrześcijaństwo systemem moralności osobistej i politycznej, religią miłości, demokracji i pokojowego współżycia ludzi ze sobą, harmonizowania sprawiedliwości formalnej i materialnej, dobra jednostek i ogółu, sprzecznym ze światopoglądami moralności czysto osobistej raz z partykularnymi.
Umysły i serca ludzkie, żądne wszelakich wrażeń, myśli i uczuć, oszołomione chaosem stąd wynikającym, przeciwstawiają zmienności i różnorodności zjawisk świata zewnętrznego i wewnętrznego uparty wysiłek wykrycia wśród nich jedności i stałości. Ludzie łakną pewników (dogmatów) logicznych i naukowych gwoli zorientowania się w obłędnym kole zaciekawiającej i niepokojącej rzeczywistości oraz pewników moralnych, umożliwiających ocenę (wartościowanie), a zarazem wytyczenie niezawodnych reguł (norm, przykazań, drogowskazów) postępowania.
Twórcy jednolitych systemów dogmatycznych odrzucają zapatrywania pluralistyczne, uznające współżycie w umyśle i w sumieniu ludzkim sprzecznych praw i przykazań za pożyteczne. Przeciwstawiają się doktrynom podwójnej prawdy i podwójnej moralności.